Mùa nắng nóng luôn là thời kỳ đặc biệt khó khăn đối với công tác quản lý, bảo vệ rừng. Nhiệt độ cao kéo dài, độ ẩm không khí giảm thấp, lượng mưa thiếu hụt và lớp thực bì khô tích tụ dưới tán rừng tạo điều kiện để lửa phát sinh, lan nhanh và khó kiểm soát. Chỉ một sơ suất nhỏ trong sử dụng lửa cũng có thể gây thiệt hại lớn về tài nguyên rừng, môi trường sinh thái, tài sản và an toàn của người dân.

Tại Nghệ An, nguy cơ cháy rừng trong năm 2026 xuất hiện từ khá sớm và diễn biến phức tạp. Trong các đợt nắng nóng cao điểm, nhiều khu vực được cảnh báo cháy rừng ở cấp IV – cấp nguy hiểm và cấp V – cấp cực kỳ nguy hiểm. Điều này đặt ra yêu cầu phải coi phòng cháy, chữa cháy rừng là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, gắn với trách nhiệm của chính quyền cơ sở, lực lượng kiểm lâm, chủ rừng và cộng đồng dân cư.

Trong quản lý lâm nghiệp hiện đại, phòng cháy, chữa cháy rừng không thể chỉ bắt đầu khi đã xuất hiện khói, lửa. Trọng tâm phải được chuyển sang quản trị rủi ro: dự báo đúng, cảnh báo sớm, kiểm soát nguồn lửa, chuẩn bị đầy đủ lực lượng, phương tiện và xử lý ngay từ khi đám cháy mới phát sinh.

Nguy cơ cháy rừng ngày càng khó lường

Cháy rừng phụ thuộc vào sự kết hợp của ba yếu tố chính: vật liệu cháy, nguồn nhiệt và điều kiện thời tiết thuận lợi cho lửa phát triển. Trong mùa khô, lá cây, cành khô, cỏ, thực bì và lớp thảm mục dưới tán rừng trở thành nguồn nhiên liệu lớn. Khi nhiệt độ tăng cao, độ ẩm giảm và có gió mạnh, tốc độ lan truyền của đám cháy có thể tăng rất nhanh.

Một số loại rừng trồng như rừng thông, bạch đàn và các khu vực có lớp thực bì dày thường tiềm ẩn nguy cơ cháy cao. Địa hình đồi núi dốc cũng làm cho lửa lan nhanh theo hướng sườn dốc, trong khi lực lượng và phương tiện chữa cháy khó tiếp cận hiện trường.

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của các đợt nắng nóng cực đoan. Thời kỳ nguy hiểm cháy rừng có thể đến sớm hơn, kéo dài hơn và xuất hiện tại những khu vực trước đây ít xảy ra cháy. Vì vậy, phương án phòng cháy, chữa cháy rừng không thể chỉ được xây dựng theo kinh nghiệm cũ mà phải thường xuyên cập nhật theo diễn biến khí tượng, hiện trạng rừng và mức độ rủi ro cụ thể.

Phòng ngừa phải là nhiệm vụ ưu tiên

Khi đám cháy đã lan rộng, việc huy động thêm lực lượng và phương tiện thường rất tốn kém nhưng hiệu quả có thể bị hạn chế. Trong khi đó, phần lớn nguy cơ có thể được giảm thiểu nếu công tác phòng ngừa được thực hiện đầy đủ ngay trước và trong mùa khô.

Các địa phương và chủ rừng cần rà soát, cập nhật phương án phòng cháy, chữa cháy rừng theo từng khu vực; xác định rõ những diện tích có nguy cơ cao, khu vực gần dân cư, di tích, công trình hạ tầng và những nơi thường xuyên có người ra vào rừng.

Đường băng cản lửa, đường tuần tra, chòi canh, bể chứa nước và các điểm tập kết phương tiện cần được kiểm tra, duy tu trước mùa nắng nóng. Thực bì, cành khô và vật liệu dễ cháy tại những khu vực trọng điểm phải được xử lý phù hợp, bảo đảm yêu cầu kỹ thuật và an toàn.

Một nội dung đặc biệt quan trọng là quản lý nguồn lửa. Trong thời gian nguy cơ cháy rừng ở cấp cao, việc đốt nương, đốt thực bì, đốt rác, đốt ong hoặc sử dụng lửa trong và gần rừng phải được kiểm soát nghiêm ngặt. Khi cấp dự báo cháy rừng lên mức nguy hiểm hoặc cực kỳ nguy hiểm, cần tạm dừng hoàn toàn các hoạt động dùng lửa có khả năng gây cháy.

Phòng cháy hiệu quả còn phụ thuộc vào ý thức của người dân. Mỗi hộ gia đình sống gần rừng cần được hướng dẫn cụ thể về thời điểm không được sử dụng lửa, cách thông báo khi phát hiện khói và trách nhiệm phối hợp với chính quyền, chủ rừng khi có tình huống xảy ra.

Phát hiện sớm quyết định khả năng khống chế đám cháy

Thời gian là yếu tố quyết định trong chữa cháy rừng. Một đám cháy được phát hiện trong vài phút đầu có thể được xử lý bằng lực lượng, phương tiện tại chỗ. Nếu thông tin chậm, lửa lan qua diện tích lớn, vượt qua đường băng cản lửa hoặc tiến vào khu vực địa hình hiểm trở, việc khống chế sẽ khó khăn hơn nhiều.

Vì vậy, hệ thống giám sát cần được tổ chức liên tục trong những ngày nắng nóng. Chòi canh lửa, lực lượng tuần tra, camera giám sát, dữ liệu điểm nhiệt vệ tinh và thông tin từ người dân phải được kết nối thành nhiều lớp phát hiện.

Hệ thống camera 360 độ lắp tại vị trí cao có thể giúp quan sát một vùng rừng rộng, phát hiện sớm cột khói và truyền hình ảnh về trung tâm trực. Dữ liệu vệ tinh hỗ trợ xác định điểm nhiệt tại những khu vực xa khu dân cư, khó quan sát trực tiếp. Thiết bị bay không người lái có thể được sử dụng để kiểm tra hiện trường, đánh giá hướng lan và xác định những điểm cháy còn âm ỉ sau khi đám cháy đã được khống chế.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ cung cấp thông tin cảnh báo. Mọi điểm nhiệt, hình ảnh khói hoặc tín hiệu bất thường vẫn cần được kiểm tra, xác minh nhanh tại hiện trường. Muốn làm được điều đó, phải xác định trước đơn vị chịu trách nhiệm đối với từng khu vực rừng và duy trì lực lượng cơ động đủ khả năng tiếp cận nhanh.

Phương châm “bốn tại chỗ” vẫn giữ vai trò quyết định

Cháy rừng thường xảy ra ở địa bàn xa trung tâm, giao thông khó khăn và nguồn nước hạn chế. Khi lực lượng hỗ trợ từ nơi khác đến hiện trường, đám cháy có thể đã phát triển mạnh. Vì vậy, năng lực xử lý ban đầu của địa phương và chủ rừng có ý nghĩa quyết định.

Phương châm “chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ” cần được chuẩn bị bằng kế hoạch cụ thể, không chỉ dừng lại ở danh sách lực lượng. Từng xã, chủ rừng và đơn vị quản lý phải biết rõ ai là người chỉ huy; lực lượng được huy động từ đâu; phương tiện được đặt tại vị trí nào; đường tiếp cận, nguồn nước và phương án hậu cần ra sao.

Trang thiết bị cần phù hợp với điều kiện chữa cháy rừng, gồm máy thổi gió, máy bơm, bình chữa cháy, dao phát, cuốc, cào, thiết bị bảo hộ, đèn chiếu sáng, bộ đàm và phương tiện vận chuyển. Các thiết bị phải được kiểm tra định kỳ, bảo đảm có thể sử dụng ngay khi có tình huống.

Lực lượng tại chỗ cần được tập huấn về kỹ thuật chữa cháy, cách mở đường băng, xử lý cháy dưới tán, bảo đảm an toàn và phối hợp đội hình. Việc huy động đông người nhưng thiếu chỉ huy thống nhất, thiếu thiết bị bảo hộ hoặc không đánh giá đúng hướng gió có thể làm tăng nguy cơ mất an toàn.

Người chỉ huy phải dựa trên dữ liệu và thông tin hiện trường

Chữa cháy rừng là hoạt động phức tạp, đòi hỏi quyết định nhanh nhưng phải chính xác. Người chỉ huy cần nắm được vị trí, quy mô, loại rừng, hướng gió, tốc độ lan, địa hình, lực lượng hiện có, đường tiếp cận và khu vực cần ưu tiên bảo vệ.

Bản đồ số và hệ thống thông tin địa lý có thể tích hợp ranh giới rừng, chủ rừng, đường giao thông, nguồn nước, khu dân cư, chòi canh và các khu vực có nguy cơ cao. Khi xảy ra cháy, dữ liệu này giúp xác định phương án tiếp cận và phân bổ lực lượng hợp lý hơn.

Đối với đám cháy gần khu dân cư, di tích hoặc công trình quan trọng, phương án chữa cháy phải đồng thời tính đến việc bảo vệ con người và tài sản. Khi cần thiết, chính quyền phải chủ động tổ chức sơ tán, không để người dân tự ý vào khu vực nguy hiểm.

Thông tin từ hiện trường cần được cập nhật liên tục về đầu mối chỉ huy. Việc sử dụng bộ đàm, điện thoại, nền tảng điều hành và thiết bị định vị giúp hạn chế tình trạng lực lượng hoạt động rời rạc hoặc không xác định được vị trí của nhau trong khu vực có nhiều khói.

Chủ rừng phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm quản lý

Chủ rừng là lực lượng trực tiếp quản lý tài nguyên và phải chủ động thực hiện các biện pháp phòng cháy, chữa cháy trên diện tích được giao. Trách nhiệm này bao gồm xây dựng phương án, tổ chức lực lượng, chuẩn bị phương tiện, kiểm tra hiện trường và phối hợp với chính quyền địa phương.

Trong thời kỳ nguy hiểm, chủ rừng cần tăng cường tuần tra, theo dõi thông tin dự báo, kiểm soát người vào rừng và phát hiện kịp thời các hoạt động sử dụng lửa trái quy định. Đối với những diện tích rộng hoặc địa hình phức tạp, cần phân công địa bàn cụ thể cho từng tổ, đội để bảo đảm không có khu vực bị bỏ trống.

Cơ quan quản lý cần kiểm tra thực chất việc chuẩn bị của chủ rừng, tránh tình trạng phương án đầy đủ trên hồ sơ nhưng lực lượng và phương tiện không đáp ứng khi xảy ra cháy. Những đơn vị quản lý diện tích lớn phải có lực lượng chuyên trách hoặc cơ chế phối hợp đủ mạnh với cộng đồng và chính quyền sở tại.

Sau mỗi vụ cháy, cần điều tra nguyên nhân, xác định diện tích và mức độ thiệt hại, làm rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan. Kết quả vụ cháy phải được cập nhật vào cơ sở dữ liệu để phục vụ điều chỉnh phương án trong những năm tiếp theo.

Phòng cháy, chữa cháy rừng phải gắn với quy hoạch và đầu tư lâm nghiệp

Một hệ thống phòng cháy, chữa cháy rừng hiệu quả không thể được hình thành chỉ trong mùa nắng nóng. Hạ tầng phòng cháy phải được tính toán ngay từ khâu quy hoạch vùng trồng, thiết kế rừng và xây dựng dự án lâm nghiệp.

Đối với vùng rừng trồng tập trung, cần bố trí hợp lý đường lâm nghiệp, đường băng cản lửa, nguồn nước và các khoảng phân chia lô rừng. Việc trồng rừng trên diện tích lớn với một loài cây, cùng độ tuổi và lớp thực bì liên tục có thể làm tăng khả năng lửa lan rộng nếu thiếu giải pháp phân khu.

Khi thu hút dự án trồng rừng hoặc chế biến lâm sản, cần đánh giá đồng thời khả năng đáp ứng yêu cầu phòng cháy, chữa cháy. Doanh nghiệp phải dành nguồn lực tương xứng cho quản lý vùng nguyên liệu, không thể chỉ tập trung vào khai thác và sản xuất.

Đầu tư cho phòng cháy có thể chưa tạo ra doanh thu trực tiếp, nhưng giúp bảo vệ tài sản rừng, nguồn nguyên liệu, kết quả hấp thụ carbon và uy tín của chuỗi cung ứng. Một vụ cháy lớn không chỉ làm mất gỗ mà còn phá vỡ kế hoạch sản xuất, gây xói mòn đất, phát thải khí nhà kính và làm suy giảm sinh kế của người dân.

Phòng cháy, chữa cháy rừng là lĩnh vực có nhiều dư địa ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khu Lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng Bắc Trung Bộ có thể trở thành địa điểm thử nghiệm, trình diễn và chuyển giao các giải pháp quản lý nguy cơ cháy rừng phù hợp với điều kiện của Nghệ An và khu vực.

Các mô hình có thể bao gồm trạm khí tượng tự động, cảm biến nhiệt và độ ẩm, camera nhận diện khói, bản đồ nguy cơ cháy rừng, thiết bị bay không người lái và phần mềm quản lý lực lượng, phương tiện. Dữ liệu từ các hệ thống này cần được tích hợp để hỗ trợ cảnh báo theo thời gian thực và điều hành khi xảy ra sự cố.

Khu cũng có thể phối hợp với lực lượng kiểm lâm, cơ quan phòng cháy, chữa cháy, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ tổ chức diễn tập, đào tạo vận hành thiết bị và đánh giá hiệu quả của từng giải pháp trước khi nhân rộng.

Bên cạnh công nghệ, cần nghiên cứu các mô hình lâm sinh có khả năng hạn chế nguy cơ cháy, như quản lý thực bì, bố trí đai cây xanh, phân chia lô rừng và lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp. Đây là cách tiếp cận phòng cháy ngay từ thiết kế và quản lý rừng, thay vì chỉ tập trung đầu tư thiết bị chữa cháy.

Phòng cháy, chữa cháy rừng trong mùa nắng nóng là nhiệm vụ cấp thiết, nhưng đồng thời cũng là thước đo năng lực quản lý lâm nghiệp hiện đại. Một hệ thống hiệu quả phải kết hợp giữa phòng ngừa, cảnh báo sớm, công nghệ giám sát, lực lượng tại chỗ và trách nhiệm rõ ràng của từng chủ thể.

Đối với Nghệ An, nơi có diện tích rừng lớn và nhiều khu vực thường xuyên chịu tác động của nắng nóng, gió khô, nhiệm vụ này càng có ý nghĩa đặc biệt. Bảo vệ rừng khỏi nguy cơ cháy chính là bảo vệ nguồn nguyên liệu, đa dạng sinh học, sinh kế cộng đồng, giá trị carbon và nền tảng phát triển kinh tế lâm nghiệp xanh.

Công nghệ có thể giúp nhìn thấy nguy cơ sớm hơn, nhưng yếu tố quyết định vẫn là sự chủ động của chính quyền, chủ rừng và người dân. Khi mỗi nguồn lửa được kiểm soát, mỗi cảnh báo được xử lý kịp thời và mỗi lực lượng tại chỗ được chuẩn bị thực chất, nguy cơ cháy lớn sẽ được giảm thiểu và tài nguyên rừng được bảo vệ bền vững hơn.

BLNCNC