Quy định Chống phá rừng của EU (EUDR), vốn được xem là một rào cản thương mại khắt khe, vừa bất ngờ mang đến một lợi thế chiến lược cho Việt Nam. Việc Ủy ban châu Âu (EC) công bố danh sách phân loại rủi ro vào ngày 22/5, trong đó xếp Việt Nam vào nhóm “rủi ro thấp” (low risk), là một tin vui quan trọng cho toàn ngành.

Đây không phải là một thành quả ngẫu nhiên, mà là sự công nhận cho những nỗ lực dài hạn của Việt Nam trong việc xây dựng các hệ thống đảm bảo gỗ hợp pháp, như VNTLAS.

Phân tích lợi thế cạnh tranh

Lợi thế “rủi ro thấp” không chỉ mang ý nghĩa danh nghĩa. Nó tác động trực tiếp đến chi phí và tính cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam tại cổng hải quan EU.

So sánh trực tiếp: Các đối thủ cạnh tranh lớn nhất của chúng ta, như Indonesia, Malaysia, và Brazil, đều bị xếp vào nhóm “rủi ro tiêu chuẩn” (standard risk).

Lợi ích thực tiễn: Theo quy định, cơ quan chức năng EU sẽ chỉ kiểm tra ngẫu nhiên 1% tổng số lô hàng từ các quốc gia “rủi ro thấp”. Con số này tương phản rõ rệt với mức 3% của nhóm “tiêu chuẩn” và 9% của nhóm “rủi ro cao”.

Nói một cách đơn giản, doanh nghiệp Việt Nam sẽ hưởng lợi từ việc thông quan nhanh hơn, chi phí tuân thủ thấp hơn và ít bị gián đoạn chuỗi cung ứng hơn so với đối thủ. Đây là một “tấm đệm” cạnh tranh vô giá trong bối cảnh thị trường toàn cầu đầy biến động.

Vượt qua Ảo ảnh “Miễn trừ”

Tuy nhiên, với tư cách là chuyên gia, tôi buộc phải nhấn mạnh: “Rủi ro thấp” không đồng nghĩa với “miễn trừ”.

Đây là hiểu lầm tai hại nhất mà các doanh nghiệp có thể mắc phải. Như các chuyên gia từ Forest Trends đã chỉ rõ, việc được xếp vào nhóm “rủi ro thấp” không làm thay đổi bất kỳ nghĩa vụ pháp lý (nghĩa vụ pháp lý) nào của doanh nghiệp xuất khẩu.

Doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ đầy đủ mọi yêu cầu của EUDR. Cụ thể:

Trách nhiệm giải trình (Due Diligence): Doanh nghiệp vẫn phải xây dựng và nộp Báo cáo thẩm định (DDS) cho từng lô hàng.

Truy xuất nguồn gốc: Yêu cầu cốt lõi và thách thức nhất vẫn còn nguyên vẹn. Doanh nghiệp vẫn phải cung cấp hệ thống truy xuất nguồn gốc đến tọa độ địa lý (tọa độ địa lý) của từng thửa đất nơi gỗ được khai thác.

Việc phân loại “rủi ro thấp” chỉ giúp chúng ta ít bị nghi ngờ và kiểm tra hậu kiểm hơn, chứ không miễn trừ trách nhiệm chuẩn bị hồ sơ và dữ liệu ngay từ đầu.

Tận dụng “Đòn bẩy” Chiến lược

Thay vì “ngủ quên”, ngành gỗ phải xem đây là một “đòn bẩy” chiến lược. Các yêu cầu của EUDR, dù khắt khe, lại là cơ hội vàng để ngành gỗ Việt Nam thực hiện một cuộc “làm sạch” toàn diện chuỗi cung ứng.

Hệ thống truy xuất nguồn gốc mà chúng ta xây dựng cho EUDR cũng chính là câu trả lời thuyết phục nhất cho các thị trường khác, đặc biệt là Mỹ. Khi Mỹ đang siết chặt các cuộc điều tra về gian lận xuất xứ và lẩn tránh thuế, một chuỗi cung ứng minh bạch, được kiểm soát đến tận gốc tọa độ, sẽ mang lại “lợi ích kép”:

Với EU: Đáp ứng yêu cầu không phá rừng.

Với Mỹ: Chứng minh nguồn gốc “sạch”, không có sự “rửa” xuất xứ từ các quốc gia bị áp thuế.