Biên tập viên

Sau 30 năm thực hiện, chính sách giao khoán đất lâm nghiệp đã huy động được nguồn lực xã hội tham gia quản lý và phát triển rừng. Tuy nhiên, những bất cập về quản lý đất đai, tính pháp lý của hợp đồng và sự lúng túng trong xử lý vi phạm đang đe dọa hiệu quả chính sách và cản trở khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu, đặc biệt là thị trường EU.

Ngày 25/4/2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức hội thảo “Hiện trạng và đề xuất giải pháp giao khoán đất lâm nghiệp trong các công ty lâm nghiệp” để tìm giải pháp tháo gỡ những vướng mắc đã tồn tại kéo dài.

Thành Tựu và Những Con Số Thách Thức

Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Quốc Trị cho biết chính sách giao khoán đã trải qua 3 văn bản pháp lý chính, bắt đầu từ Nghị định số 01/CP (năm 1995) và hiện nay là Nghị định số 168/2016/NĐ-CP.

Sau 30 năm, các Công ty lâm nghiệp trên toàn quốc đã thực hiện khoán gần 460.000 ha, chiếm khoảng 27% tổng diện tích được quản lý. Theo Thứ trưởng Trị, việc này đã tạo ra chuyển biến tích cực trong quản lý, bảo vệ và phát triển lâm nghiệp, huy động được người dân địa phương tham gia.

Tuy nhiên, việc giao khoán cũng bộc lộ những hạn chế lớn, đặc biệt là trong quản lý đất đai gắn với sắp xếp, đổi mới các công ty nông, lâm nghiệp Nhà nước. Đây là lý do Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 103-KL/TW (ngày 2/12/2024), chỉ đạo hoàn thiện thể chế về đất đai và tài sản công để sớm hoàn thành việc sắp xếp các công ty này.

Nghiên cứu của Hội Khoa học Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam tại 26 công ty lâm nghiệp (quản lý 290.000 ha đất lâm nghiệp) cho thấy:

  • 21 công ty đã giao khoán 121.722,59 ha, chiếm 41,59%.
  • Hình thức khoán ngắn hạn (hằng năm) chiếm tỷ lệ cao nhất: 52,51%, trong khi khoán dài hạn 50 năm chỉ chiếm 3,1%.

Kết quả này cho thấy sự linh hoạt trong việc huy động nguồn lực, nhưng đồng thời thể hiện sự thiếu ổn định và kém bền vững trong cam kết đầu tư dài hạn của người dân và doanh nghiệp vào rừng trồng.

Bất Cập Lớn: Xây Dựng, Vi Phạm Hợp Đồng và Tài Sản Trên Đất

Ông Nguyễn Văn Tiến, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, đã chỉ ra những bất cập, vi phạm nảy sinh trong giao khoán đất rừng:

  1. Tự ý chuyển mục đích sử dụng đất: Mặc dù Nghị định 135/2005/NĐ-CP cho phép làm nhà tạm để trông nom và bảo vệ sản xuất, việc quản lý lỏng lẻo đã dẫn đến tình trạng hộ nhận khoán tự ý chuyển mục đích sử dụng đất và xây dựng công trình kiên cố trên đất nhận khoán.
  2. Hợp đồng thiếu chặt chẽ: Nhiều hợp đồng khoán chưa đảm bảo tính pháp lý, gây khó khăn hoặc thậm chí không thể xử lý được khi hộ nhận khoán vi phạm hợp đồng. Quyền lợi và trách nhiệm của người nhận khoán chưa rõ ràng.
  3. Lúng túng khi thanh lý hợp đồng: Việc xử lý tài sản trên đất (cây trồng, nhà ở, lán trại, giếng đào…) khi thanh lý hoặc thu hồi diện tích khoán còn lúng túng, thiếu quy định rõ ràng về thẩm quyền và cơ quan định giá tài sản.
  4. Thiếu chế tài xử lý: Chưa có chế tài quy định xử lý trách nhiệm đối với cộng đồng, nhóm hộ khi để xảy ra vi phạm pháp luật trên diện tích được giao khoán.

Áp Lực Từ Thị Trường Quốc Tế: Nguy Cơ Mất Cơ Hội EUDR

Đặc biệt, ông Tô Xuân Phúc từ Tổ chức Forest Trends, đã đưa ra lời cảnh báo về Quy định chống mất rừng của EU (EUDR), có hiệu lực từ đầu năm 2026.

Theo quy định này, các mặt hàng nông lâm sản như gỗ, cà phê, cao su được trồng trên đất lâm nghiệp phải đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tuân thủ pháp luật về lâm nghiệp.

“Các loại cây hàng hóa trồng trên diện tích xâm lấn vào rừng từ sau cuối năm 2020 sẽ không có cơ hội tiếp cận thị trường EU,” ông Phúc nhấn mạnh.

Những tồn tại trong việc sử dụng và giao khoán đất của các công ty lâm nghiệp, bao gồm cả tình trạng lấn chiếm và chuyển mục đích trái phép, đang tạo ra thách thức lớn trong việc chứng minh tính hợp pháp của chuỗi cung ứng, qua đó đe dọa khả năng xuất khẩu các mặt hàng nông lâm sản sang thị trường tiềm năng này.

Kiến Nghị Khẩn Thiết: Hoàn Thiện Thể Chế và Phân Cấp Quản Lý

Để giải quyết các bất cập và nắm bắt cơ hội thị trường, các chuyên gia đã đưa ra nhiều kiến nghị quan trọng:

  • Phân cấp quản lý: Nhà nước nên hướng dẫn khung chính sách chung. Còn về phương thức, nội dung khoán, quyền và nghĩa vụ của các bên, cũng như phương thức ăn chia, xử lý vi phạm… nên để công ty và hộ nhận khoán tự thỏa thuận và thực hiện theo Luật Dân sự.
  • Hoàn thành thủ tục đất đai: Ông Nguyễn Bá Ngãi, Chủ tịch Hội chủ rừng Việt Nam, đề nghị Bộ NN&MT và các tỉnh cần đơn giản hóa thủ tục hành chính để chuyển đất lâm nghiệp về địa phương. Địa phương phải tập trung kiểm kê đất lâm nghiệp, giải quyết dứt điểm các diện tích tranh chấp, lấn chiếm, và cấp trùng, tiến hành cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ).
  • Tăng cường kiểm tra: Cơ quan quản lý cần tăng cường thanh, kiểm tra, xử lý nghiêm các trường hợp lấn chiếm, tranh chấp, liên doanh liên kết, hợp tác đầu tư sai quy định, đồng thời giải quyết đất ở, đất sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Kết luận hội thảo, ông Trần Quang Bảo, Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ NN&MT, khẳng định ngành lâm nghiệp sẽ xây dựng một Nghị định bao trùm từ nay đến cuối năm để sửa đổi các nghị định hiện hành. Mục tiêu là tháo gỡ những vướng mắc, phù hợp với chính quyền hai cấp và khắc phục những khó khăn thực tiễn, thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành lâm nghiệp Việt Nam.

BLNCNC