Việt Nam đã đạt được vị trí quốc gia sản xuất viên nén lớn thứ hai trên thế giới, chỉ sau Hoa Kỳ. Hầu hết các viên nén sản xuất tại Việt Nam được xuất khẩu, trong đó hơn 95% lượng xuất khẩu được gửi đến Hàn Quốc và Nhật Bản để sử dụng làm nguyên liệu đầu vào cho ngành sản xuất điện. Một lượng nhỏ viên nén được tiêu thụ trong nước để làm nguyên liệu chất đốt cho các lò hơi và lò sấy. Từ năm 2013 đến 2022, lượng và giá trị xuất khẩu viên nén của Việt Nam đã tăng lần lượt là 28 và 34 lần. Theo thông tin từ Tổng cục Hải quan, năm 2022, Việt Nam đã xuất khẩu 4,9 triệu tấn viên nén với giá trị đạt 0,79 tỷ đô la Mỹ. Trong 5 tháng đầu năm 2023 (5T/2023), lượng xuất khẩu đã đạt 1,57 triệu tấn, với giá trị khoảng 256,5 triệu USD, và xuất khẩu hiện đang trong xu hướng tăng.
Dự báo nhu cầu tiêu thụ viên nén trên thế giới sẽ tăng khoảng 250% trong thập kỷ tới, đạt con số 36 triệu tấn so với mức 14 triệu tấn năm 2017. Trong những năm gần đây, nhu cầu tăng chủ yếu tại các nước Châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc. Tuy nhiên, ngành viên nén Việt Nam có cơ hội mở rộng thị trường khi nhu cầu tiêu thụ tại Việt Nam bắt đầu tăng nhanh do Chính phủ đang nỗ lực thực hiện cam kết giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng năng lượng sạch, trong đó bao gồm viên nén nhằm thay thế than trong sản xuất năng lượng. Quy hoạch Điện VIII đã được Chính phủ phê duyệt vào ngày 15/5 vừa qua, ưu tiên phát triển nguồn năng lượng tái tạo, bao gồm điện sinh khối nhằm thay thế điện than có mức phát thải cao. Do đó, nhu cầu sử dụng viên nén trên thị trường trong nước có thể mở rộng rất nhanh trong tương lai.
Hàn Quốc và Nhật Bản là hai thị trường nhập khẩu viên nén lớn nhất của Việt Nam. Lượng viên nén xuất khẩu từ Việt Nam vào hai thị trường này chiếm trên 95% tổng lượng xuất khẩu viên nén. Có sự khác biệt về nguồn gỗ nguyên liệu sản xuất viên nén xuất khẩu sang Hàn Quốc và Nhật Bản. Viên nén xuất khẩu sang Hàn Quốc chủ yếu làm từ gỗ phụ phẩm của ngành chế biến đồ gỗ như mùn cưa, dăm bào và đầu mẩu gỗ thừa. Các doanh nghiệp xuất khẩu viên nén sang Hàn Quốc chủ yếu tập trung ở vùng Đông Nam Bộ, nơi có nhiều nhà máy sản xuất đồ gỗ. Viên nén xuất khẩu sang Nhật Bản đòi hỏi nguồn nguyên liệu gỗ là từ rừng trồng trong nước, có chứng chỉ FSC. Nguyên liệu này chỉ có ở những vùng tập trung nhiều diện tích rừng trồng của Việt Nam, đặc biệt là từ Miền Trung trở ra phía Bắc.
Tuy nhiên, từ quý 2 năm 2022, thị trường xuất khẩu đồ gỗ đã giảm và các phụ phẩm ngành gỗ cũng giảm theo. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt nguồn cung cấp nguyên liệu cho việc sản xuất viên nén xuất khẩu sang Hàn Quốc. Khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga-Ukraina đã làm tăng nhu cầu và giá của viên nén trên thị trường toàn cầu. Điều này đã tạo ra làn sóng đầu tư vào sản xuất viên nén không chỉ ở Việt Nam mà còn ở các quốc gia khác. Sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp sản xuất viên nén tại Việt Nam và giữa các doanh nghiệp Việt Nam và các doanh nghiệp ở Malaysia, Thái Lan và Indonesia dự kiến sẽ tăng trong tương lai.
Thị trường Hàn Quốc đã có biến động mạnh vào đầu năm 2023. Giá viên nén xuất khẩu từ Việt Nam vào Hàn Quốc đã giảm xuống dưới 90 USD/tấn (FOB) vào tháng 4, dưới mức giá thành sản xuất của nhiều doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp quy mô nhỏ, đã phải ngừng hoạt động. Lượng nhập khẩu cũng giảm mạnh. Trong 5 tháng đầu năm 2023, lượng viên nén xuất khẩu từ Việt Nam vào Hàn Quốc đạt 0,65 triệu tấn, tương đương 96,1 triệu USD về kim ngạch, giảm 41% về lượng và 45% về kim ngạch so với cùng kỳ năm 2022.
Thị trường Nhật Bản có độ ổn định cao về lượng và giá của viên nén. Trong 5 tháng đầu năm 2023, lượng viên nén Việt Nam xuất khẩu vào Nhật Bản đạt 0,87 triệu tấn, kim ngạch đạt 151 triệu USD. Lượng xuất khẩu giảm 5,7% trong khi kim ngạch tăng 19,7% so với cùng kỳ năm 2022.
Dự báo cho những tháng cuối năm 2023, không có nhiều biến động lớn được dự kiến trong sản xuất và xuất khẩu viên nén của Việt Nam. Cụ thể, (a) lượng và giá xuất khẩu vào Hàn Quốc sẽ tăng theo xu hướng hiện tại, nhưng không tăng đột biến; (b) lượng và giá xuất khẩu vào Nhật Bản sẽ ổn định; (c) sự cạnh tranh về nguồn nguyên liệu sản xuất viên nén xuất khẩu sang Hàn Quốc dự kiến sẽ tiếp tục tăng do thị trường đầu ra xuất khẩu của các mặt hàng gỗ chưa có tín hiệu hồi phục.
Đình Cường – Tổng hợp