Huyện Quế Phong được xem là “thủ phủ” của cây chè hoa vàng ở Nghệ An với hơn 200 ha, trong đó có 80 ha được đưa vào diện bảo tồn.

Cây chè mọc tự nhiên ở rừng, tập trung tại các xã Thông Thụ, Đồng Văn, Tiền Phong, Mường Nọc, Châu Kim, Hạnh Dịch.

Quế Phong nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, độ ẩm lớn, nhiều sương, thích hợp để cây chè hoa vàng phát triển. Tại Việt Nam, ngoài Nghệ An, một số tỉnh phía Bắc có cây chè hoa vàng mọc nhiều như Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Yên Bái.

Chè hoa vàng mọc xen lẫn với nhiều loài thực vật trong rừng Quế Phong. Cây cao 2-3 m, tán rộng 1,5-2 m, nở hoa từ tháng 11 âm lịch.

Giữa tháng 12 âm lịch là cuối vụ thu hoạch hoa vàng từ cây chè, người dân địa phương thường mang theo bì tải và dao lên rừng hái từ 4h sáng đến cuối giờ chiều. Một gia đình cử 2-3 thành viên tham gia.

Trung bình một ngày, mỗi người hái được 5 lạng đến 5 kg. Một kg hoa chè tươi hái từ rừng bán cho thương lái giá 180.000-300.000 đồng.

“Nghề hái hoa vàng diễn ra trong khoảng một tháng. Vào chính vụ, một ngày chúng tôi thu nhập từ 200.000 đến một triệu đồng”, một người dân nói.

Người dân thường mang theo dao chặt các cây nứa rừng để đựng hoa. Cây nứa mát lạnh, hoa khi bảo quản bên trong sẽ không bị hỏng hoặc dập. Một ống nứa dài một mét, đường kính 5-7 cm sẽ chứa được 1-1,5 kg hoa tươi.

Tại thị trấn Kim Sơn, huyện Quế Phong, có nhiều cơ sở chế biến và kinh doanh chè hoa vàng. Gia chủ thường huy động nhân lực đi đến các xã trên địa bàn gặp người dân hoặc thương lái để thu mua, đưa về chế biến, đóng gói thành phẩm. Nếu mua của người dân bản địa sẽ được giá gốc, qua tay thương lái giá tăng 20.000-30.000 đồng/kg.

Người dân vào rừng hái trà hoa vàng

Mặc dù cây Trà hoa vàng có giá trị cao và vai trò rất quan trọng nhưng chúng chưa được quan tâm quản lý và phát triển đúng mức. Hiện nay, Trà hoa vàng có giá trị bị khai thác tự do trong thiên nhiên, thị trường buôn bán trôi nổi và tự phát, khiến lượng lớn cây Chè hoa vàng thu hát còn non, hoặc đào cây về trồng. bên cạnh đó chưa có sự quan tâm đến bảo tồn và phát triển nên giá trị chưa xứng đáng với tiềm năng của chúng. Hiện trạng trên đã làm cho mức độ phụ thuộc vào rừng của người dân địa phương sống trong rừng và gần rừng ngày càng tăng lên, tài nguyên rừng ngày càng cạn kiệt và chưa được khai thác hiệu quả để cải thiện đời sống, phát triển kinh tế cho những người dân sống gần rừng, ở các vùng miền núi.

Khi đến xã Châu Kim, huyện biên giới Quế Phong (tỉnh Nghệ An) hỏi không ai là không biết anh Hà Minh Tuấn. Những năm nay anh Tuấn đã rất nổi tiếng bởi cách nghĩ, cách làm táo bạo là “thuần hóa” cây trà hoa vàng tự nhiên thành “cây vườn nhà mình”.

Cây trà hoa vàng giống của anh HàMinh Tuấn.

“Ý tưởng nhân giống cây trà hoa vàng cũng xuất phát từ khát vọng này. Quê tôi rất nghèo, đất đai sản xuất ít, chỉ toàn rừng là rừng. Nhưng người dân khai thác từ rừng mãi thì cũng sẽ cạn kiệt. Phải vừa khai thác vừa bảo vệ rừng, đó mới là sinh kế bền vững. Từ nhỏ tôi đã được biết đến cây trà hoa vàng. Ông bà tôi cũng thường hái trà hoa vàng về sử dụng, nghe nói chữa được nhiều loại bệnh tật, nhất là ngăn ngừa tế bào ung thư. Nhưng cây trà hoa vàng lại mọc phân tán trong rừng, để thu hái được nó cũng kỳ công lắm. Và, thường thói quen của bà con là chỉ thu hái mà ít bảo vệ, chăm sóc. Về xã, trong nhiều cuộc luồn rừng tuần tra, tôi mê mẩn trước sắc hoa vàng óng ánh. Từ đó, ý tưởng “rước” cây trà hoa vàng về vườn nhà đã loé lên”, tìm hiểu tôi mới nóng ruột về cây trà hoa vàng đang bị thu hái vô tội vạ. Nếu không có phương án bảo tồn, phát triển thì sợ rằng ngày cây trà hoa vàng biến mất sẽ không còn xa. Trong lúc giá trị kinh tế của nó là rất cao. Hiện, 1kg trà hoa vàng sấy khô, có giá từ 6 đến 8 triệu đồng.

Vừa hướng dẫn chúng tôi tham quan vườn ươm, Khâu đầu tiên là phải chọn cho được những cành trà hoa vàng khoẻ, đẹp để làm giống. Tiếp đó là trộn đất và các loại phân bón với một tỷ lệ thích hợp để đóng bầu. Khi đã dâm giống vào bầu thì hết sức chú ý đến công đoạn nước tưới. Loại cây này có đặc điểm là sống ở nơi ẩm ướt nên phải tưới tắm thường xuyên. Khi cây đã cứng cáp, chừng 7 đến 8 tháng thì phải cắt cành, đổi bầu đất cho cây để kích thích bộ rễ phát triển phù hợp. Chừng một năm tuổi thì có thể đem ra trồng được rồi. Anh Tuấn cũng rất vui cho biết hiện vườn nhà mình đã trồng được hơn 3.500 cây trên diện tích hơn 3 ha, cuối năm nay khi mùa xuân đến thì anh sẽ trồng thêm khoảng 3.000 đến 4.000 cây nữa.

Hơn 5000 gốc trà hoa vàng của anh Tuấn đã dâm hom thành công.

Thấy tôi băn khoăn về số cây giống trong vườn ươm nhiều hơn nhu cầu, Tuấn giải thích: Số còn lại tôi cho bà con trong bản để họ cùng trồng. Từ ngày nhân giống thành công đến nay, tôi đã cung cấp cho bà con hơn 10.000 cây, nhiều nhà đã mạnh dạn cải tạo vườn tạp để trồng trà hoa vàng rồi. Khi biết tôi ươm thành công giống trà hoa vàng bản địa thì không chỉ người dân ở đây mà nhiều anh em bạn bè ở khắp nơi đều liên hệ để xin mua giống về trồng nhưng tôi không bán. Bạn bè ở xa thì có thể biếu vài cây trồng thử còn lại đang ưu tiên giống cho bà con dân bản. “Cây giống thì cứ giúp bà con trước đã, chừng nào mọi người thấy hiệu quả kinh tế từ trà hoa vàng mang lại thì tự khắc họ sẽ tìm đến mua giống. Khi đó bán cũng chưa muộn”

    Thanh Sơn – BLNCNC